ผู้นำในปัจจุบันที่เราเห็นจนชินตา มักเป็นผู้นำที่วนเวียนอยู่กับการคิดและทำในสิ่งง่ายๆ ฉาบฉวย ขาดวิสัยทัศน์ในระยะยาว และไม่มีอุดมการณ์โครงสร้างใหญ่ที่จะพลิกโฉมสังคมอย่างแท้จริง มุ่งเน้นแต่การแก้ปัญหาเฉพาะหน้าด้วยการสงเคราะห์หรือช่วยเหลือผู้คนทีละเล็กละน้อยไปวันๆ เช่น การแจกเงินแจกทอง หรือการทำการตลาดการสร้างภาพลักษณ์เพื่อเรียกความนิยม การบริหารแบบมีส่วนร่วมอย่างผิวเผินทำตนและทีมงานเป็นเพียงกองโฆษณาการหรือเป็นเพียงยาหอมยาดม ยาแก้ปวด ที่เพียงบรรเทาอาการ แต่ไม่เคยรักษาโรคที่ต้นตอ สังคมในเวลานี้ตกอยู่ในสภาวะโหยหาความเปลี่ยนแปลง และต้องการผู้นำแบบใหม่ที่หาได้ยากยิ่ง นั่นคือผู้นำแบบ “ประสานขั้วตรงข้าม” หรือ ในคำภาษาอังกฤษว่าParadoxical Leadership ที่สามารถเชื่อมทั้งศาสตร์และศิลป์ โลกตะวันตกและโลกตะวันออก รวมถึงอุดมการณ์ที่มักจะขัดแย้งกัน ให้มารวมอยู่ในตัวบุคคลคนเดียว
ก่อนจะไปดูวิถีของผู้นำที่สังคมกำลังเฝ้ารอนี้ สิ่งสำคัญคือต้องเข้าใจ "Paradox" หรือที่ภาษาไทยแปลอย่างเป็นทางการว่า "ปฏิทรรศน์" และแปลอย่างเข้าใจง่ายว่า "ความย้อนแย้ง"
ในทางปรัชญาและการบริหาร Paradox คือ สิ่งสองสิ่งที่มีคุณลักษณะตรงข้ามกันอย่างสิ้นเชิง ดูเหมือนจะขัดแย้งและทำลายล้างกันเองจนไม่น่าจะอยู่ร่วมกันได้ แต่ในความเป็นจริง ทั้งสองสิ่งนั้นกลับถูกต้องทั้งคู่ จำเป็นต้องพึ่งพากัน และสามารถหลอมรวมกันเพื่อสร้างพลังที่ยิ่งใหญ่กว่าเดิมได้
ตัวอย่างที่เห็นชัดที่สุดคือ "ต้นไม้ใหญ่" ที่ยิ่งอยากจะเติบโตสูงเสียดฟ้าเผชิญลมแรง (คือจะก้าวหน้า) รากใต้ดินก็ยิ่งต้องหยั่งลึกและยึดเกาะพื้นดินให้แน่นหนาขยายกว้างขวางขึ้นเท่านั้น (ต้องอนุรักษ์ของเดิมหรือรากแก่นด้วย) หากขาดสิ่งใดสิ่งหนึ่งไป ต้นไม้ก็ไม่อาจอยู่รอดได้
ทำไมต้องย้อนแย้ง? และทำไมวิถีเดิมๆ จึงไปต่อไม่ได้?
ก็เพราะโลกแห่งความเป็นจริงนั้น ยิ่งขณะนี้ด้วย ช่างซับซ้อนและแปรปรวนเกินกว่าจะบริหารด้วยวิธีง่าย ๆแบบเดิม
ถ้าผู้นำมีแต่เมตตาแต่ขาดความเฉียบขาด องค์กรจะไร้ประสิทธิ ภาพ แต่ถ้ามีแต่ความเฉียบขาดแต่ขาดความรับฟัง องค์กรก็จะเป็นเพียงฟันเฟืองที่ไร้หัวใจ ถ้าก้าวหน้าจนสุดขอบแต่ไร้รากเหง้า สังคมก็จะพังทลาย หากจารีตนิยมจนแข็งทื่อ สังคมก็จะไม่เติบโต
ความย้อนแย้งในตัวผู้นำจึงไม่ใช่ความโลเล แต่คือ "ความยืดหยุ่นขั้นสุดยอด" การมีปฏิทรรศน์ทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมความต่าง และข้ามผ่านหลุมพรางของการเลือกข้างแบบสุดโต่ง ก้าวข้ามกลลวงของการบริหารที่ไร้วิสัยทัศน์ของยุคปัจจุบัน
หากเรามองภาพรวมว่าผู้นำลักษณะนี้เมื่อปรากฏตัวขึ้นจริงในสังคมหรือองค์กร จะมีบุคลิก วิธีคิด และวิถีการทำงานอย่างไร สามารถวิเคราะห์ออกมาได้เป็นองค์ประกอบสำคัญ 4 ด้าน ดังนี้
หนึ่ง ฐานคิดแบบ "ผู้นำผู้น้อมรับใช้ประโยชน์สุขมหาชน" (The Servant Leader for the Masses)
[ปฏิทรรศน์: ความอ่อนน้อม กับ อำนาจนำ ไปด้วยกัน]
หัวใจของผู้นำคนนี้ไม่ได้เริ่มต้นจาก "ความอยากเป็นใหญ่" เพื่อแสวงหาอำนาจ หรือการแจกของเพื่อซื้อใจคน แต่เริ่มจาก "ความเห็นถึงทุกข์" และเข้าใจโครงสร้างปัญหาของผู้คนอย่างแท้จริง ขับเคลื่อนด้วยความเมตตา มีความตั้งใจและมั่นคงที่จะนำพาผู้คนไปสู่สิ่งที่ดีกว่า เพื่อยกระดับจิตใจ ปัญญา และความเป็นอยู่ของผู้ตามในระยะยาว ไม่ใช่การสงเคราะห์แบบชั่วคราว
ความน่ารักที่มาจากเนื้อใน (Likable &ตามหา Magnetic): ไม่ใช่การประจบเอาใจ วิ่งตามกระแส หรือใช้วาทศิลป์สร้างภาพลักษณ์ แต่เกิดจากความจริงใจ ความอ่อนน้อมถ่อมตน และการรับฟังอย่างลึกซึ้ง ทำให้ผู้คนเกิดความเลื่อมใสจน “อยากให้มานำและอยากเดินตาม” ด้วยความเต็มใจ
สอง จุดยืน "สมดุลสองขั้ว" (Organic Conservatism & Progressivism)
[ปฏิทรรศน์: รักษา รากเหง้า กับ ทำเพื่ออนาคต เพื่อการเปลี่ยนแปลง ต้องไปด้วยกัน]
นี่คือจุดที่โดดเด่นและแตกต่างจากผู้นำที่มักเลือกข้างเพื่อสร้างฐานเสียง ผู้นำคนนี้จะไม่ตกขอบไปข้างใดข้างหนึ่ง
หยั่งรากในวัฒนธรรม (Conservative Rooted): เข้าใจคุณค่าของรากเหง้า ประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และภูมิปัญญาดั้งเดิมของท้องถิ่นอย่างลึกซึ้ง ไม่วิ่งตามกระแสตะวันตกนิยมหรือก้าวหน้านิยมแบบสุดโต่งจนลืมตนเอง หรือทำลายฐานรากตัวเองไปหมด
ยอดกิ่งสูงขึ้นก้าวหน้าสู่สากล (Visionary & Principled): ในขณะที่ขาทั้งสองข้างยืนมั่นอยู่บนเหง้าราก สายตามองไกล มีวิสัยทัศน์ทันโลก มีหลักการที่เป็นสากลได้ สามารถนำนวัตกรรมมาประยุกต์ใช้เพื่อการพัฒนาที่ "ต่อยอดจากข้างใน ออกไปสู่ข้างนอก"
สาม จอมทัพนักยุทธศาสตร์ (The Scholar-Warrior)
[ปฏิทรรศน์: นักคิด กับ นักรบไปด้วยกัน]
ผู้นำคนนี้ไม่ใช่แค่นักฝันที่เอาแต่พูดเรื่องอุดมคติ และไม่ใช่นักจัดการที่เน้นแก้ปัญหาเฉพาะหน้าไปวัน ๆ แต่เป็น "นักรบที่มีปัญญาเป็นอาวุธ"
ช่างคิด ช่างสังเกต ช่างวิจัย: ทำงานบนฐานของความรู้และความจริง (Evidence-based) ชอบตั้งคำถาม และใช้กระบวนการวิจัยเพื่อค้นหารากของปัญหาที่แท้จริง แทนที่จะใช้นโยบายแบบคิดไปทำไป
มียุทธศาสตร์ที่เฉียบคม: สามารถแปลงวิสัยทัศน์ใหญ่โตให้กลายเป็น "แผนปฏิบัติการที่จับต้องได้จริง" คิดรอบคอบทั้งแนวรุก แนวรับ และแผนสำรอง เป็นคนที่คิดเชิงระบบ (Systems Thinking) มองเห็นภาพความเชื่อมโยงทั้งหมด
สี่ วัฒนธรรมองค์กรแบบ "รบที่ไหน ชนะที่นั่น" (Invincible Culture)
[ปฏิทรรศน์: ความสงบนิ่ง ไปกับ ชัยชนะอันดุดัน]
สิ่งที่ทำให้ผู้นำคนนี้ต่างจากนักวิชาการทั่วไปหรือผู้นำสายประนีประนอมคือความสามารถในการ "นำคนไปสู่ชัยชนะและผลสำเร็จได้จริง"
สร้างวัฒนธรรมแห่งความสำเร็จ: หล่อหลอมให้ทุกคนมีเป้าหมายร่วมกัน เต็มไปด้วยความมั่นใจ มีวินัย และยืดหยุ่นสูง (Resilient) ไม่ใช่การอยู่รอดไปวัน ๆ ด้วยการพึ่งพิงส่วนกลาง
ผู้นำทัพหน้า: ในยามวิกฤต ผู้นำจะทุ่มเทและมั่นคง ไม่หวั่นไหวต่ออุปสรรค ทำให้ทีมงานรู้สึกปลอดภัย ชัยชนะในที่นี้ไม่ได้หมายถึงการทำลายล้างผู้อื่น แต่คือการบรรลุเป้าหมายสูงสุดเพื่อประโยชน์ส่วนรวม
ชัยชนะของ "จอมทัพผู้น้อมรับใช้"
เมื่อผู้นำลักษณะอย่างนี้ออกมาโลดแล่นในความเป็นจริง เขาจะทำให้เราเลิกสนใจผู้นำฉาบฉวยที่คิดแต่เรื่องเล็กน้อยไปโดยสิ้นเชิง เพราะเขาไม่ใช่ผู้นำที่สร้างความขัดแย้งหรือแบ่งแยกผู้คนเพื่อผลประโยชน์ทางการเมือง แต่จะเป็น "ผู้ประสานรอยร้าว" (The Great Harmonizer) ที่ดึงเอาข้อดีของคนรุ่นเก่า (ที่เก่งเรื่องการรักษาฐานรากและวัฒนธรรม) มารวมกับคนรุ่นใหม่ (ที่เก่งเรื่องความก้าวหน้าและเทคโนโลยี)
ความย้อนแย้งที่ทรงพลังนี้จะสร้างความสมดุลใหม่ ทำให้ผู้ตามรู้สึก อุ่นใจในรากเหง้า มั่นใจในอนาคต และภูมิใจในชัยชนะ ที่ร่วมสร้างมาด้วยความสามารถของตนเอง ไม่ใช่จากการรอรับการแจกทาน เป็นตัวแบบผู้นำในอุดมคติที่โลกยุคเปลี่ยนผ่านนี้กำลังต้องการอย่างแท้จริง
