ผลการพิจารณาข้อร้องเรียนของ กสม.ระบุ การไม่จัดผ้าละหมาดสำหรับปฏิบัติศาสนกิจให้ผู้ต้องขังหญิงมุสลิม เป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชน แม้เรือนจำนราธิวาสจะอ้างงบประมาณไม่เพียงพอก็ตาม
นายวสันต์ ภัยหลีกลี้ กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) เปิดเผยว่า กสม.ได้รับเรื่องร้องเรียนจากเครือข่ายผู้ได้รับผลกระทบจากกฎหมายพิเศษ (JASAD) เมื่อเดือน มิ.ย. 2567 ว่า ผู้เสียหายหญิงรายหนึ่งที่ถูกดำเนินคดีอาญาความผิดเกี่ยวกับการก่อการร้ายและเป็นอั้งยี่ โดยต้องโทษจำคุกอยู่ที่เรือนจำจังหวัดนราธิวาส (ผู้ถูกร้อง) ได้รับการปฏิบัติที่ไม่ถูกต้องต่อผู้เสียหายหญิง
ได้แก่ ไม่จัดให้มีผ้าละหมาดสำหรับการปฏิบัติศาสนกิจ บังคับให้สวมกางเกงนอนขาสั้น ไม่อนุญาตให้สวมผ้าคลุมศีรษะ (ฮิญาบ) เมื่อออกไปศาล และจัดยารักษาโรคประจำตัวล่าช้า ผู้ร้องเห็นว่า การกระทำดังกล่าวละเมิดสิทธิมนุษยชนจึงขอให้ตรวจสอบ
นายวสันต์ กล่าวว่า กรณีตามคำร้องพิจารณาออกเป็น 2 ประเด็น ประเด็นแรก การไม่จัดให้มีผู้ละหมาดสำหรับการปฏิบัติศาสนกิจของผู้ต้องขังหญิงมุสลิม จากการตรวจสอบปรากฏว่า เรือนจำนราธิวาสจัดให้มีผ้าละหมาดสำหรับผู้ต้องขังหญิงมุสลิมแล้ว แต่มีปริมาณไม่เพียงพอต่อจำนวนผู้ต้องขังหญิงมุสลิมทุกคน
อย่างไรก็ตาม ทำให้ในช่วงเวลาหนึ่งของการถูกคุมขัง ผู้เสียหายและผู้ต้องขังหญิงมุสลิมบางคนไม่ได้รับผ้าละหมาดและไม่สามารถปฏิบัติศาสนกิจได้ แม้เรือนจำฯ ให้เหตุผลเกี่ยวกับข้อจำกัดเรื่องงบประมาณ แต่โดยที่ผ้าละหมาดเป็นอุปกรณ์สำคัญและจำเป็นสำหรับผู้หญิงมุสลิม จึงเป็นเรื่องเสรีภาพในการปฏิบัติตามหลักศาสนา ซึ่งเป็นหน้าที่ของเรือนจำที่มีหน้าที่จัดให้มีผ้าละหมาดหรืออุปกรณ์สำคัญและจำเป็นสำหรับการปฏิบัติศาสนกิจของผู้ต้องขังอย่างทั่วถึง
ดังนั้น การที่เรือนจำฯ ไม่สามารถจัดให้มีผ้าละหมาดอย่างเพียงพอต่อผู้ต้องขังหญิงมุสลิม จึงเป็นการละเลยการกระทำอันเป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชน อย่างไรก็ตาม เมื่อเดือน ก.ย. 2567 เรือนจำฯ ได้จัดให้มีผ้าละหมาดเพียงพอสำหรับผู้ต้องขังหญิงมุสลิมทุกคนแล้ว พร้อมทั้งจัดเตรียมผ้าละหมาดสำหรับผู้ต้องขังหญิงมุสลิมในอนาคตด้วย ในชั้นนี้จึงรับฟังได้ว่า ผู้ถูกร้องแก้ไขปัญหาอย่างเหมาะสมแล้ว
ประเด็นที่สอง กรณีร้องเรียนว่าผู้ถูกร้องไม่อนุญาตให้ผู้ต้องขังหญิงมุสลิมสวมฮิญาบเมื่อออกไปศาล จากการตรวจสอบปรากฏว่า เรือนจำฯ ชี้แจงและแสดงพยานหลักฐานคือ สำเนาภาพถ่ายผู้เสียหายที่ได้สวมฮิญาบเมื่อไปศาลและทำกิจกรรมอื่น แสดงให้เห็นว่าในทางปฏิบัติโดยทั่วไป เรือนจำฯ ให้สิทธิผู้เสียหายและผู้ต้องขังหญิงมุสลิมสวมฮิญาบเมื่อออกไปศาล และเมื่อทำกิจกรรมอื่นนอกแดนควบคุม
นอกจากนั้น เรือนจำฯ ไม่มีกฎหรือคำสั่งห้ามผู้ต้องขังหญิงมุสลิมสวมฮิญาบเมื่อออกไปศาล ในชั้นนี้จึงยังไม่อาจรับฟังได้ว่า เรือนจำฯ มีการกระทำหรือละเลยการกระทำอันเป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชน สำหรับประเด็นที่ผู้ต้องขังร้องเรียนว่า ถูกบังคับให้สวมกางเกงนอนขาสั้น และจัดยารักษาโรคประจำตัวล่าช้า เรือนจำฯ ชี้แจงข้อเท็จจริงสอดคล้องกับผู้เสียหายว่า ไม่มีการกระทำดังกล่าว เนื่องจากผู้เสียหายและผู้ต้องขังหญิงทุกคนมีสิทธิเลือกสวมใส่กางเกงนอนขาสั้น ขายาวหรือสวมใส่ผ้าถุงได้ตามความประสงค์ อีกทั้งผู้เสียหายไม่มีโรคประจำตัว จึงไม่มีประเด็นที่ กสม. ต้องพิจารณา
อย่างไรก็ดี เพื่อประโยชน์ในการส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการส่งเสริมและอำนวยเสรีภาพในการปฏิบัติตามหลักการศาสนาของผู้ต้องขัง กสม. ได้มีมติเมื่อวันที่ 13 ม.ค. 2569 ให้มีข้อเสนอแนะต่อกรมราชทัณฑ์ให้ดำเนินการส่งเสริม สนับสนุน หรือกำหนดมาตรการเพื่ออำนวยเสรีภาพในการปฏิบัติตามหลักศาสนาของผู้ต้องขังทุกศาสนา
สำหรับการพิจารณาข้อร้องเรียนดังกล่าวนี้ กสม. ได้พิจารณาข้อเท็จจริงจากทุกฝ่าย หลักกฎหมาย และหลักสิทธิมนุษยชนแล้วเห็นว่า รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย บัญญัติรับรองเสรีภาพในการถือศาสนา การปฏิบัติหรือการประกอบพิธีกรรมตามหลักการศาสนาของประชาชน และพ.ร.บ.ราชทัณฑ์ พ.ศ. 2560 รับรองสิทธิของผู้ต้องขังในการปฏิบัติหรือการประกอบพิธีกรรมตามหลักการศาสนา
ทั้งนี้ เรือนจำมีหน้าที่จัดหาบุคคล นักบวช หรือผู้มีความรู้ด้านศาสนา สื่อ กิจกรรม รวมทั้งเครื่องมืออุปกรณ์สำคัญและจำเป็นให้ผู้ต้องขังสามารถปฏิบัติตามหลักศาสนา สอดคล้องกับกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง (ICCPR) กติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม (ICESCR) และอนุสัญญาว่าด้วยการขจัดการเลือกปฏิบัติต่อสตรีในทุกรูปแบบ (CEDAW)
รวมทั้งข้อกำหนดสหประชาชาติว่าด้วยการปฏิบัติต่อผู้ต้องขังหญิงในเรือนจำและมาตรการที่มิใช่การคุมขังสำหรับผู้กระทำความผิดที่เป็นหญิง หรือข้อกำหนดกรุงเทพ (Bangkok Rules)
