เปิดบรรทัดฐานศาลรัฐธรรมนูญชี้ชัดอำนาจ กกต. ในการตรวจสอบคุณสมบัติผู้สมัคร 'ไม่เป็นที่สุด' นอกจากนี้ ศาลฎีกามีอำนาจในการรับคำร้อง ตรวจสอบมติ กกต. ปมฮั้ว สว. 77 คน ซึ่งเป็นการใช้อำนาจภายหลังการรับรองผลการเลือกตั้งแล้ว
สืบเนื่องจากกรณีที่คณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) มีมติเสียงข้างมากยื่นคำร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 210 วรรคหนึ่ง (2) เพื่อให้วินิจฉัยว่า คำวินิจฉัยของ กกต. ในคดีตรวจสอบคุณสมบัติสมาชิกวุฒิสภา (สว.) มีสถานะเป็นที่สุดและอยู่นอกเหนือเขตอำนาจของศาลฎีกาหรือไม่ ประเด็นดังกล่าวได้จุดชนวนให้เกิดข้อถกเถียงในวงกว้างว่า การดำเนินการของ กกต. เป็นสิ่งที่สามารถกระทำได้โดยชอบด้วยกฎหมายหรือไม่ และเมื่อพิจารณาในทางกฎหมายแท้จริงแล้ว คำวินิจฉัยของ กกต. ถือเป็นที่สุดจริงหรือไม่
ทั้งนี้ หากนำคดีดังกล่าวมาเทียบเคียงกับบรรทัดฐานในคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญที่ 14/2566 จะพบว่าอำนาจของ กกต. ในการตรวจสอบคุณสมบัติผู้สมัครไม่มีสถานะเป็นที่สุด ซึ่งคดีดังกล่าวเกิดขึ้นเมื่อ กกต. ขอให้ศาลรัฐธรรมนูญชี้ขาดปัญหาอำนาจหน้าที่ตาม พ.ร.บ.การเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 ครอบคลุม 3 ประเด็นหลัก ได้แก่ การวินิจฉัยสิทธิสมัครรับเลือกตั้งตามมาตรา 55 วรรคหนึ่ง, การสั่งนับคะแนนหรือออกเสียงลงคะแนนใหม่ตามมาตรา 105 และ 106 รวมถึงการแบ่งเขตเลือกตั้งตามมาตรา 20
ประเด็นที่ 1: การวินิจฉัยสิทธิสมัครตามมาตรา 55 วรรคหนึ่ง ศาลวินิจฉัยว่า อำนาจการตรวจสอบคุณสมบัติของ กกต. ไม่ถือเป็นที่สุด เพราะกระทบสิทธิเสรีภาพทางการเมืองของผู้สมัคร และรัฐธรรมนูญมิได้กำหนดรายละเอียดการใช้อำนาจเรื่องนี้ไว้
ในประเด็นการวินิจฉัยสิทธิสมัครตามมาตรา 55 วรรคหนึ่ง กกต. ในฐานะผู้ร้อง ระบุว่า ตามพระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 52 และมาตรา 55 กำหนดให้เมื่อผู้อำนวยการการเลือกตั้งประจำองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นประกาศรายชื่อผู้มีสิทธิสมัครแล้ว หากผู้สมัครผู้ใดไม่มีชื่อในประกาศดังกล่าว มีสิทธิยื่นคำร้องต่อ กกต. ภายใน 3 วันเพื่อให้วินิจฉัย
ทั้งนี้ ที่ผ่านมาเคยมีผู้สมัครที่ไม่มีชื่อได้นำเรื่องไปโต้แย้งต่อศาลอุทธรณ์และศาลฎีกาแผนกคดีเลือกตั้ง ซึ่งศาลมีคำสั่งไม่รับคำร้องด้วยเหตุผลว่ากฎหมายไม่ได้ให้สิทธิยื่นอุทธรณ์คำวินิจฉัยของ กกต. ไว้ ทำให้เกิดปัญหาข้อโต้แย้งเกี่ยวกับขอบเขตอำนาจหน้าที่ดังกล่าว
ทางด้าน กกต. เห็นว่าอำนาจการวินิจฉัยสิทธิสมัครตามมาตรา 55 นี้ เป็นการใช้อำนาจโดยตรงตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6) เพื่อควบคุมดูแลการเลือกตั้งให้เป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรม จึงควรมีสถานะเป็นที่สุดเช่นเดียวกับมาตรา 56 แม้ว่าบทบัญญัติในระดับพระราชบัญญัติมาตรา 55 จะไม่ได้บัญญัติให้อำนาจวินิจฉัยดังกล่าวเป็นที่สุดไว้ก็ตาม
ในประเด็นนี้ ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยว่า เมื่อพิจารณาบทบัญญัติมาตรา 55 วรรคหนึ่ง ที่บัญญัติว่า “ผู้สมัครผู้ใดไม่มีชื่อในประกาศตามมาตรา 52 ให้มีสิทธิยื่นคำร้องต่อคณะกรรมการการเลือกตั้งภายในสามวันนับแต่วันที่ประกาศรายชื่อผู้สมัคร ในการนี้ ให้คณะกรรมการการเลือกตั้งมีคำวินิจฉัยโดยเร็ว และให้ผู้อำนวยการการเลือกตั้งประจำองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องดำเนินการตามคำวินิจฉัยนั้น”
ศาลเห็นว่า เมื่อผู้อำนวยการการเลือกตั้งประจำองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นตรวจสอบใบสมัครแล้ว หากผู้ใดมีคุณสมบัติถูกต้องและมีสิทธิให้ประกาศรายชื่อผู้สมัคร แต่หากผู้สมัครผู้ใดไม่มีชื่อในประกาศดังกล่าว ผู้นั้นมีสิทธิยื่นคำร้องต่อผู้ร้องภายใน 3 วันเพื่อให้มีคำวินิจฉัยโดยเร็ว
แม้ว่าการวินิจฉัยสิทธิสมัครรับเลือกตั้งดังกล่าวจะเป็นหน้าที่และอำนาจที่เกี่ยวข้องกับการจัดหรือดำเนินการเลือกตั้งตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) แต่รัฐธรรมนูญมิได้กำหนดรายละเอียดหรือเนื้อหาไว้ให้ผู้ร้องปฏิบัติหน้าที่หรือใช้อำนาจในเรื่องนี้ นอกจากนี้ การใช้อำนาจดังกล่าวยังเป็นการวินิจฉัยที่ส่งผลให้ผู้สมัครไม่มีสิทธิในการสมัครรับเลือกตั้ง อันเป็นการกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพทางการเมืองของบุคคลในการเป็นตัวแทนของประชาชนตามหลักประชาธิปไตย ดังนั้น การปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจดังกล่าวของผู้ร้อง (กกต.) จึง ไม่เป็นที่สุด ตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6)
ประเด็นที่ 2 : การสั่งนับคะแนนหรือลงคะแนนใหม่ตามมาตรา 105 และ 106 ศาลวินิจฉัยว่า อำนาจของ กกต. เป็นที่สุดเฉพาะก่อนประกาศผล เพราะช่วยให้การเลือกตั้งสุจริตเที่ยงธรรมและรวดเร็วต่อเนื่อง ไม่เป็นการตัดสิทธิผู้สมัคร
ในประเด็นที่ 2 นี้ กกต.ในฐานะผู้ร้องได้ให้เหตุผลและยืนยันว่าอำนาจในการสั่งให้นับคะแนนเลือกตั้งใหม่หรือสั่งให้ออกเสียงลงคะแนนใหม่ตามพระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 105 และมาตรา 106 นั้น เป็นอำนาจวินิจฉัยและเป็นที่สุดตามรัฐธรรมนูญ
เนื่องจากบทบัญญัติดังกล่าวมิได้กำหนดกระบวนการหรือเปิดช่องให้ผู้สมัครใช้สิทธิโต้แย้งคำสั่งของ กกต. และไม่สามารถยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อตรวจสอบคำสั่งดังกล่าวได้ โดย กกต. มองว่าคำสั่งเหล่านี้เกิดขึ้นในช่วงเวลาก่อนประกาศผลการเลือกตั้ง หากผู้สมัครนำการใช้อำนาจนี้ไปโต้แย้งหรือฟ้องร้องต่อศาล จะส่งผลกระทบต่อการปฏิบัติหน้าที่และกรอบเวลาในการจัดการเลือกตั้งของ กกต. ตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 ทำให้การควบคุมดูแลการเลือกตั้งให้เป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรมเกิดความล่าช้าและติดขัด กกต. จึงเห็นว่าคำสั่งขอ กกต.ในกรณีนี้ต้องถือเป็นที่ยุติเด็ดขาดตามผลของกฎหมาย
ทั้งนี้ ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยว่าการที่ กกต. มีคำสั่งให้นับคะแนนใหม่หรือออกเสียงลงคะแนนใหม่เฉพาะก่อนประกาศผลการเลือกตั้งตาม พ.ร.บ. การเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 105 และมาตรา 106 ถือเป็นการปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจอันเป็นที่สุดตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6)
เนื่องจากกระบวนการดังกล่าวเป็นเพียงการตรวจสอบความถูกต้องเพื่อให้การเลือกตั้งเป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรม ไม่ใช่การตัดสิทธิสมัครรับเลือกตั้งหรือกระทบต่อสิทธิเสรีภาพขั้นพื้นฐานของบุคคล อีกทั้งการจัดการเลือกตั้งจำเป็นต้องดำเนินไปด้วยความรวดเร็วและต่อเนื่องตามกรอบเวลา การเปิดโอกาสให้มีการโต้แย้งหรือฟ้องร้องคำสั่งดังกล่าวจะทำให้กระบวนการเลือกตั้งเกิดความล่าช้าและติดขัด คำสั่งของ กกต. ในช่วงเวลานี้จึงต้องถือเป็นที่สุดเพื่อให้การเลือกตั้งลุล่วงไปได้ด้วยความเรียบร้อย
ประเด็นที่ 3 การแบ่งเขตเลือกตั้งตามมาตรา 20 ศาลวินิจฉัยว่า คำสั่งของ กกต.ไม่เป็นที่สุด เพราะมีผลต่อความได้เปรียบเสียเปรียบในการเลือกตั้ง ความสะดวกของประชาชน โดยรัฐธรรมนูญมิได้บัญญัติชัดแจ้งให้เป็นที่สุด
ประเด็นนี้ กกต.ระบุว่า ตามพระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 20 ได้กำหนดหลักเกณฑ์การแบ่งเขตเลือกตั้งให้มีจำนวนราษฎรใกล้เคียงกันมากที่สุดและมีพื้นที่ติดต่อกัน พร้อมทั้งให้อำนาจ กกต. ในการออกระเบียบและกำหนดวิธีการปฏิบัติ
อย่างไรก็ตาม ในอดีตเคยมีผู้ฟ้องคดีต่อศาลปกครองสูงสุดเพื่อโต้แย้งการใช้อำนาจแบ่งเขตเลือกตั้งของสภากรุงเทพฯ จนมีคำพิพากษาถึงที่สุดว่าไม่ชอบด้วยกฎหมาย ทางด้าน กกต. (ผู้ร้อง) เห็นว่าอำนาจการแบ่งเขตเลือกตั้งตามมาตราดังกล่าวมีสถานะเป็นคำสั่งทีเป็นที่สุด และเป็นการใช้อำนาจโดยตรงตามรัฐธรรมนูญ ซึ่งไม่อาจโต้แย้งได้ประกอบกับขอบเขตอำนาจของศาลยุติธรรมและศาลปกครองตามรัฐธรรมนูญไม่ได้รวมถึงการตรวจสอบการใช้อำนาจโดยตรงขององค์กรอิสระในส่วนนี้
ดังนั้น การที่มีผู้โต้แย้งและนำคดีไปฟ้องศาลจึงส่งผลกระทบต่อกรอบเวลาและความต่อเนื่องในการจัดการเลือกตั้ง กกต. จึงมีมติเป็นเอกฉันท์ให้ยื่นคำร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญเพื่อวินิจฉัยปัญหาเกี่ยวกับหน้าที่และอำนาจตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 210 วรรคหนึ่ง (2)
ในประเด็นนี้ ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยว่า การใช้อำนาจแบ่งเขตเลือกตั้งของ กกต. ตาม พ.ร.บ. การเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 20 นั้น ‘ไม่เป็นที่สุด’ ตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 เพราะแม้ว่าจะเป็นหน้าที่ในการจัดการเลือกตั้ง แต่การแบ่งเขตกลับส่งผลกระทบโดยตรงต่อความได้เปรียบเสียเปรียบทางการเมืองและความสะดวกในการใช้สิทธิของประชาชน อีกทั้งรัฐธรรมนูญก็ไม่ได้บัญญัติไว้อย่างชัดแจ้งให้การใช้อำนาจดังกล่าวเป็นที่สุด ผู้สมัครหรือบุคคลที่ได้รับผลกระทบจึงสามารถใช้สิทธิทางศาลเพื่อฟ้องร้องขอให้ตรวจสอบความชอบด้วยกฎหมายได้
อย่างไรก็ตาม หากดูรายละเอียดคดีดังกล่าวจะพบว่าในคดีดังกล่าวศาลรัฐธรรมนูญได้วางบรรทัดฐานทางกฎหมายเกี่ยวกับการทำหน้าที่ของ กกต.ไว้ 3 ข้อ ได้แก่ 1. การตรวจสอบคุณสมบัติของ กกต.ไม่ถือว่าเป็นที่สุด 2. การที่ กกต.สั่งนับคะแนนใหม่ (ใบเหลือง) หรือสั่งให้นับคะแนนใหม่ (ใบส้ม) ก่อน กกต. รับรองผลเลือกตั้งเป็นถือว่าเป็นที่สุด และ 3. การใช้อำนาจแบ่งเขตเลือกตั้งของ กกต. ไม่ถือว่าเป็นที่สุด
ทั้งนี้ หากนำคำวินิจฉัยดังกล่าวมาเทียบเคียงกับกรณีที่ กกต. ยื่นคำร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญว่าการตรวจสอบคุณสมบัติผู้สมัคร สว. ของ กกต. เป็นที่สุดหรือไม่ จึงไม่ถือว่าเป็นที่สุดหากอ้างอิงตามบรรทัดฐานดังกล่าว
นอกจากนี้ กรณีที่ศาลฎีการับคำร้องเมื่อวันที่ 14 กันยายน 2569 ซึ่งเป็นเรื่องที่ สว. สำรองยื่นคัดค้านมติของ กกต. กรณีมีมติความผิดคดีฮั้ว สว. และให้ส่งศาลฎีกา 77 คนนั้น ถือเป็นการใช้อำนาจหน้าที่ของ กกต. ภายหลังการรับรองผลการเลือกตั้งแล้ว จึงไม่เข้าข่ายเป็นที่สุด ตามคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญดังกล่าว ด้วยเหตุนี้ ศาลฎีกาจึงมีอำนาจในการตรวจสอบได้ตามบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญ มาตรา 226 และ พ.ร.ป.ว่าด้วยการได้มาซึ่ง ส.ว. มาตรา 32, 44, 62, 64 และ 69
อ่านข่าวประกอบ
