เปิดเบื้องหลังเหตุผลที่ 'มัณทรี' วินิจฉัยว่าทำไมคดีขององค์กรอิสระจึงต้องพึ่งพา 'ระบบปิด' ผ่าน ป.ป.ช. และศาล อม. เท่านั้น ทั้งปัญหาเขตอำนาจศาล การป้องกันการฟ้องกลั่นแกล้งและการสกัดภาวะชะงักงันของรัฐ ภายใต้บริบทกฎหมายปี 2560 ที่เปลี่ยนไป
สืบเนื่องจากกรณีที่ นายวิธูร คลองมีคุณ ประธานศาลอุทธรณ์ มีคำวินิจฉัยชี้ขาดในคดี วท. 27/2569 ซึ่งวางบรรทัดฐานว่า ประชาชนผู้เสียหายจากการทุจริตเลือกตั้ง สว. มีสถานะเป็นผู้เสียหายโดยตรง เนื่องจากหากมีการฮั้ว สว. จริงย่อมเป็นการพรากอำนาจอธิปไตยไปจากประชาชน ดังนั้น ประชาชนจึงมีสิทธิยื่นฟ้องคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) ต่อศาลชั้นต้นได้โดยตรง ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 2 (4) และมาตรา 28 (2)
อีกทั้งยังวินิจฉัยว่า แม้จะมีช่องทางพิเศษให้ ป.ป.ช. หรืออัยการสูงสุดเป็นผู้ฟ้องคดีต่อศาลฎีกาแผนกคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง แต่เมื่อราษฎรเลือกใช้สิทธิยื่นฟ้องเอง คดีจึงไม่อยู่ภายใต้บังคับของกระบวนการพิเศษดังกล่าว ประกอบกับจำเลยทั้ง 8 รายมีสถานะเป็นเจ้าพนักงานของรัฐในฐานะผู้ดำรงตำแหน่งองค์กรอิสระ คดีนี้จึงอยู่ในเขตอำนาจของ ‘ศาลอาญาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ’ ตามพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลอาญาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ พ.ศ. 2559 มาตรา 3 วรรคหนึ่ง (1)
คำวินิจฉัยฉบับนี้ถือเป็นการพลิกแนวคำวินิจฉัยเดิม (วท. 12/2569) ของ นางมัณทรี อุชชิน ประธานศาลอุทธรณ์ในขณะนั้น ซึ่งเคยวนิจฉัยไว้ในคดีฟ้อง กกต. กรณีพิมพ์ QR Code และ Barcode บนบัตรเลือกตั้ง โดยเคยวินิจฉัยว่าศาลอาญาคดีทุจริตฯ ไม่มีอำนาจรับฟ้อง เนื่องจากรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2560 มาตรา 235 และ พ.ร.ป.ว่าด้วยวิธีพิจารณาคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองฯ ได้กำหนดกระบวนการตรวจสอบองค์กรอิสระไว้เป็นการเฉพาะ (ผ่าน ป.ป.ช. และศาล อม. เท่านั้น) และบัญญัติห้ามมิให้ศาลอื่นรับคดีไว้พิจารณา ประชาชนจึงไม่มีอำนาจฟ้องตรง
การกลับคำวินิจฉัยในลักษณะดังกล่าว จึงไม่ได้เป็นเพียงแค่ข้อถกเถียงเรื่องเขตอำนาจศาลเท่านั้น แต่ยังสะท้อนปัญหาเชิงโครงสร้างที่สำคัญเกี่ยวกับความแน่นอนของบรรทัดฐานในกระบวนการยุติธรรมไทย ตลอดจนชวนให้ตั้งคำถามถึงขอบเขตและการตีความ ‘ช่องทางการฟ้องร้องผ่านระบบพิเศษ’ (ผ่าน ป.ป.ช.) ว่ามาตรฐานทางกฎหมายที่แท้จริงควรอยู่ที่ตรงไหน
ทั้งนี้ ข้อมูลจากคณะทำงานด้านกฎหมายของนางมัณทรีได้สรุปเหตุผล หลักการ ความจำเป็นเชิงนโยบายแห่งรัฐ ผลกระทบทางรัฐธรรมนูญ รวมถึงเจตนารมณ์ที่กฎหมายกำหนดให้ต้องผ่านกระบวนการกลั่นกรองพิเศษ (ผ่าน ป.ป.ช. และศาล อม.) โดยมีประเด็นสำคัญดังนี้
เจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญกับระบบตรวจสอบสำหรับผู้ดำรงตำแหน่งระดับสูงและองค์กรอิสระ
การพิจารณาว่าผู้เสียหายจะมีอำนาจฟ้องคดีอาญาเองได้หรือไม่ ตาม ป.วิ.อ. มาตรา 28 (2) นั้น จะดูเพียงบทบัญญัติทั่วไปไม่ได้ แต่ต้องตีความให้สอดคล้องกับลำดับศักดิ์และเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2560 มาตรา 234, 235 และ 236 ซึ่งไม่ได้เป็นการตัดสิทธิประชาชนแต่อย่างใด หากแต่รัฐธรรมนูญได้ออกแบบช่องทางให้เริ่มต้นด้วยการ ‘ร้องทุกข์ กล่าวโทษ หรือกล่าวหา’ เพื่อให้ ป.ป.ช. ไต่สวนและกลั่นกรองตามมาตรา 234 (1) ก่อน
ทั้งนี้ หากมีมูลจึงส่งอัยการสูงสุดฟ้องคดีต่อศาลฎีกาฯ ตามมาตรา 235 กระบวนการนี้เรียกว่า ‘ระบบปิดเพื่อตรวจสอบความรับผิดชอบเฉพาะ (Closed Accountability System)’ ซึ่งออกแบบมาสำหรับผู้ดำรงตำแหน่งระดับสูงและองค์กรอิสระโดยเฉพาะ เพื่อคุ้มครองประโยชน์สาธารณะ จึงไม่ใช่คดีอาญาทั่วไปที่ปัจเจกบุคคลจะตัดตอนกระบวนการกลั่นกรองแล้วฟ้องศาลเองได้โดยตรง
สำหรับกรณีที่ ป.ป.ช. ละเว้นการปฏิบัติหน้าที่ รัฐธรรมนูญ มาตรา 236 ได้วางกลไกคู่ขนานรองรับไว้ โดยเปิดทางให้ สส. หรือ สว. จำนวนไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้า หรือประชาชนผู้มีสิทธิเลือกตั้งไม่น้อยกว่า 20,000 คน สามารถเข้าชื่อร้องต่อประธานรัฐสภาได้
ขอบเขตอำนาจศาล อำนาจการฟ้อง กับหลักกฎหมายเฉพาะ
สำหรับประเด็นเรื่องอำนาจศาล พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยวิธีพิจารณาคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง พ.ศ. 2560 มาตรา 10 (1) ได้กำหนดให้ศาลฎีกาแผนกคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง มีอำนาจพิจารณาคดีที่กล่าวหาว่าผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระทุจริตต่อหน้าที่ หรือจงใจปฏิบัติหน้าที่ขัดต่อรัฐธรรมนูญหรือกฎหมายโดยเฉพาะ
ซึ่งเรื่องนี้สอดคล้องกับ พ.ร.บ. จัดตั้งศาลอาญาคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ พ.ศ. 2559 มาตรา 3 วรรคสอง (1) ที่เขียนข้อยกเว้นไว้ชัดเจนว่า ไม่รวมถึงคดีที่อยู่ในอำนาจของศาลฎีกาฯ แผนกคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง นั่นหมายความว่ากฎหมายจัดตั้งศาลอาญาคดีทุจริตฯ ไม่ได้ต้องการก้าวก่ายอำนาจพิเศษของศาลฎีกาฯ แต่อย่างใด
ดังนั้น ตามหลักกฎหมายที่ว่า ‘กฎหมายเฉพาะย่อมมีผลเหนือกว่ากฎหมายทั่วไป’ การดูว่าคดีนี้ควรเป็นอำนาจของศาลใด จึงดูแค่ประเภทข้อหาอย่างเดียวไม่ได้ แต่ต้องดูด้วยว่า ‘สถานะของคนที่ถูกฟ้อง’ มีกฎหมายกำหนดระบบวิธีพิจารณาไว้เป็นการเฉพาะหรือไม่ เมื่อผู้ถูกกล่าวหาเป็นคนในองค์กรอิสระ คดีจึงต้องอยู่ภายใต้เขตอำนาจของศาลฎีกาแผนกคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองเท่านั้นผู้ถูกกล่าวหาเป็นคนในองค์กรอิสระ คดีจึงต้องอยู่ภายใต้เขตอำนาจของศาลฎีกาแผนกคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองเท่านั้น
เมื่อคดีอยู่ภายใต้ พ.ร.ป. ว่าด้วยวิธีพิจารณาคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง พ.ศ. 2560 จึงส่งผลโดยตรงต่อ ‘อำนาจฟ้อง (Locus Standi)’ ตามมาตรา 23 ของกฎหมายดังกล่าว ได้กำหนดให้ผู้ที่มีอำนาจฟ้องคดีมีเพียงอัยการสูงสุดและคณะกรรมการ ป.ป.ช. เท่านั้น โดยไม่ได้เปิดช่องให้ราษฎรหรือผู้เสียหายฟ้องคดีต่อศาลนี้ได้เอง
การที่กฎหมายจำกัดให้เฉพาะองค์กรภาครัฐเป็นผู้ฟ้องคดี จึงเป็นจุดต่างที่สำคัญจากคดีอาญาทั่วไปตาม ป.วิ.อ. มาตรา 28 (2) ซึ่งหมายความว่า รัฐธรรมนูญและกฎหมายประกอบรัฐธรรมนูญได้ตัดสิทธิการฟ้องคดีเองของผู้เสียหายไปโดยปริยาย (Implicit Exclusion) เพื่อป้องกันไม่ให้การฟ้องคดีอาญาทั่วไปเข้ามาแทรกแซงหรือทำลายกระบวนการกลั่นกรองคดีที่รัฐธรรมนูญออกแบบไว้นั่นเอง
กฎหมายเปลี่ยน บริบทเปลี่ยน - เทียบเคียงคำพิพากษาศาลฎีกาเดิมไม่ได้
สำหรับประเด็นสำคัญที่มีการนำไปเทียบเคียงกับคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5673/2562 (มาจากมติที่ประชุมใหญ่ศาลฎีกาโดยผู้พิพากษากว่า 170 ท่าน จึงมีน้ำหนักทางกฎหมายสูง) ซึ่งเคยรับรองบรรทัดฐานไว้ว่า กระบวนการพิเศษในการดำเนินคดีกับองค์กรอิสระเป็นเพียงช่องทางเพิ่มเติมและไม่ได้ตัดสิทธิประชาชนผู้เสียหายในการฟ้องคดีเองตาม ป.วิ.อ. มาตรา 28 (2) นั้น เหตุผลดังกล่าวไม่สามารถนำมาเทียบเคียงกับสถานการณ์ปัจจุบันได้ เนื่องจากคำพิพากษาฎีกาดังกล่าววินิจฉัยภายใต้กรอบกฎหมายเดิม (พ.ร.ป. พ.ศ. 2542) ซึ่งในขณะนั้นศาลฎีกาแผนกคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองยังไม่มีอำนาจครอบคลุมถึงคดีขององค์กรอิสระ ในขณะที่กฎหมายใหม่ (พ.ร.ป. พ.ศ. 2560) ได้แก้ไขเพิ่มเติมให้คดีที่กล่าวหาผู้ดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระตกอยู่ภายใต้เขตอำนาจของศาลฎีกาฯ โดยเฉพาะบริบททางกฎหมายจึงเปลี่ยนแปลงไปอย่างสิ้นเชิง
อย่างไรก็ดี หลักการของระบบปิดถูกอธิบายว่า เกิดขึ้นมาเพื่อป้องกันการฟ้องร้องโดยไม่สุจริตหรือการฟ้องกลั่นแกล้ง (Anti-SLAPP) เพื่อไม่ให้กระบวนการทางอาญาถูกใช้เป็นเครื่องมือกดดันการทำงานขององค์กรอิสระเท่านั้น แต่ยังช่วยป้องกันภาวะชะงักงันของหน่วยงานรัฐ (Institutional Paralysis) เนื่องจากตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 235 วรรคสาม กำหนดให้ผู้ถูกกล่าวหาต้องหยุดปฏิบัติหน้าที่ทันทีเมื่อศาลประทับรับฟ้อง ความรุนแรงของผลกระทบนี้จึงจำเป็นต้องมีระบบกลั่นกรองที่รัดกุม นอกจากนี้ คดีจะได้รับการพิจารณาด้วยหลักประกันความยุติธรรมสูงสุดจากองค์คณะผู้พิพากษาศาลฎีกา 9 คน ซึ่งแตกต่างจากศาลชั้นต้นทั่วไป และการจำกัดสิทธิดังกล่าวก็มิได้เป็นการลิดรอนสิทธิเสรีภาพตามอำเภอใจ หากแต่เป็นไปตามกรอบของรัฐธรรมนูญ มาตรา 25 เพื่อรักษาความสงบเรียบร้อย โดยผู้เสียหายยังคงสามารถเรียกร้องค่าสินไหมทดแทนทางละเมิดหรือฟ้องร้องทางศาลปกครองได้ตามกฎหมาย
อ่านข่าวประกอบ
