กสม. เสนอแก้กฎหมายสัญชาติให้สอดคล้องหลักการไม่เลือกปฏิบัติทางเพศ แนะให้บุคคลต่างด้าวไม่ว่าเพศใดที่สมรสกับคนไทยขอถือสัญชาติตามคู่สมรสได้เท่าเทียมกัน
สำนักข่าว Next News รายงานว่า เมื่อวันที่ 13 พ.ย. 2569 นางสาวสุภัทรา นาคะผิว กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ เปิดเผยว่า คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) ได้พิจารณาประเด็นร้องเรียนกรณีชายต่างด้าวสมรสกับหญิงสัญชาติไทยแต่ไม่สามารถขอถือสัญชาติไทยตามภริยาได้ ซึ่งแตกต่างจากกรณีหญิงต่างด้าวสมรสกับชายสัญชาติไทยที่สามารถขอถือสัญชาติไทยตามสามีได้ โดยเห็นว่าประเด็นนี้อาจมีปัญหาการเลือกปฏิบัติด้วยเหตุแห่งเพศ จึงมีมติให้ศึกษาเพื่อจัดทำข้อเสนอแนะในการส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชน รวมตลอดทั้งการแก้ไขปรับปรุงกฎหมายให้สอดคล้องกับหลักสิทธิมนุษยชน
เมื่อพิจารณาข้อมูล ข้อเท็จจริง บทบัญญัติของกฎหมาย หลักสิทธิมนุษยชน เอกสารวิชาการ ความเห็นของผู้ทรงคุณวุฒิและหน่วยงานของรัฐที่เกี่ยวข้องแล้ว สรุปได้ว่า หลักเกณฑ์และเงื่อนไขการได้มาซึ่งสัญชาติไทยของคู่สมรสของผู้มีสัญชาติไทยที่เป็นเพศชายและเพศหญิงถูกกำหนดไว้แตกต่างกัน กล่าวคือ พระราชบัญญัติสัญชาติ พ.ศ. 2508 และที่แก้ไขเพิ่มเติม บัญญัติให้หญิงต่างด้าวที่สมรสกับชายสัญชาติไทยสามารถขอถือสัญชาติไทยตามสามีได้ ส่วนกรณีชายต่างด้าวที่สมรสกับหญิงสัญชาติไทยให้ขอแปลงสัญชาติเป็นไทย โดยมาตรา 9 ของพระราชบัญญัติสัญชาติฯ กำหนดให้สิทธิหญิงต่างด้าวที่สมรสกับชายสัญชาติไทยสามารถยื่นคำขอถือสัญชาติไทยตามสามีได้ด้วยหลักเกณฑ์และเงื่อนไขที่เป็นคุณกว่ากรณีชายต่างด้าวสมรสกับหญิงสัญชาติไทย เช่น ถ้าผู้ยื่นคำขอเป็นหญิงต่างด้าวทั่วไป สามีของผู้ยื่นคำขอต้องมีรายได้ไม่ต่ำกว่า 20,000 บาทต่อเดือน ในขณะที่ผู้ขอแปลงสัญชาติเป็นไทยตามเงื่อนไขที่กฎหมายบัญญัติในมาตรา 10 มาตรา 11 และมาตรา 12 เช่น ผู้ที่สมรสกับบุคคลผู้มีสัญชาติไทย ถ้าผู้ยื่นคำขอเป็นคนต่างด้าวทั่วไป ต้องมีรายได้ไม่ต่ำกว่า 40,000 บาทต่อเดือน ตลอดจนต้องผ่านขั้นตอนการนำความกราบบังคมทูลขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตและการปฏิญาณตน ซึ่งเป็นหลักเกณฑ์และเงื่อนไขที่ยากกว่าและใช้ระยะเวลาดำเนินการนานกว่ากรณีหญิงต่างด้าวที่สมรสกับชายสัญชาติไทย
กสม. พิจารณาแล้วเห็นว่า แม้ว่ารัฐจะมีอำนาจอธิปไตยในการกำหนดหลักเกณฑ์และเงื่อนไขเกี่ยวกับการได้มาซึ่งสัญชาติของบุคคล และตามอนุสัญญาว่าด้วยการขจัดการเลือกปฏิบัติทางเชื้อชาติในทุกรูปแบบ (CERD) ข้อ 1 กำหนดว่าอนุสัญญานี้จะไม่ใช้กับการจำแนก การกีดกัน และการจำกัด หรือการเลือกระหว่างพลเมืองและบุคคลที่มิใช่พลเมือง และจะตีความไปในทางที่กระทบต่อบทบัญญัติกฎหมายภายในของรัฐภาคีที่เกี่ยวกับเชื้อชาติ สัญชาติ และการให้สัญชาติไม่ได้ หากบทบัญญัตินั้นมิได้เลือกปฏิบัติต่อชนเชื้อชาติหนึ่งเชื้อชาติใดโดยเฉพาะ อย่างไรก็ตาม การกำหนดหลักเกณฑ์และเงื่อนไขการได้มาซึ่งสัญชาติของคู่สมรสเพศชายหญิงไว้แตกต่างกันอาจขัดกับหลักกฎหมายระหว่างประเทศ โดยคณะกรรมการประจำอนุสัญญาว่าด้วยการขจัดการเลือกปฏิบัติต่อสตรีในทุกรูปแบบ (CEDAW) เห็นว่า ในหลายกรณีผู้หญิงไม่ได้รับอนุญาตให้ถ่ายทอดสัญชาติของตนให้แก่สามีต่างชาติ ความไม่เสมอภาคทางเพศสภาพยังคงมีอยู่ในกฎหมายสัญชาติและแนวปฏิบัติของหลายประเทศ และมีข้อเสนอแนะว่าควรทบทวนและปฏิรูปกฎหมายสัญชาติเพื่อประกันความเสมอภาคของผู้หญิงและผู้ชายเกี่ยวกับการได้มา การเปลี่ยนแปลง และการคงไว้ซึ่งสัญชาติ และเพื่อให้ผู้หญิงสามารถถ่ายทอดสัญชาติของตนให้แก่บุตรและคู่สมรสต่างชาติได้ และรัฐต้องประกันว่าอุปสรรคใด ๆ ต่อการปฏิบัติตามกฎหมายดังกล่าวจะถูกขจัด โดยในปี 2568 คณะกรรมการประจำอนุสัญญาว่าด้วยการขจัดการเลือกปฏิบัติต่อสตรีในทุกรูปแบบ ยังมีข้อห่วงใยต่อประเทศไทยเกี่ยวกับการปฏิบัติที่ไม่เท่าเทียมกันระหว่างหญิงไทยและชายไทยในการถ่ายทอดสัญชาติให้แก่คู่สมรสต่างชาติ และมีข้อเสนอแนะให้แก้ไขมาตรา 9 และมาตรา 10 แห่งพระราชบัญญัติสัญชาติ พ.ศ. 2508 เพื่อรับรองสิทธิที่เท่าเทียมกันระหว่างหญิงไทยและชายไทยในการถ่ายทอดสัญชาติให้แก่คู่สมรสต่างชาติด้วย
ดังนั้น เมื่อพิจารณาตามแนวทางของกฎหมายระหว่างประเทศและความเห็นที่กล่าวมาข้างต้นแล้ว เห็นว่า การกำหนดหลักเกณฑ์และเงื่อนไขการได้มาซึ่งสัญชาติไทยของคู่สมรสตามพระราชบัญญัติสัญชาติ พ.ศ. 2508 ที่สามารถกระทำได้เฉพาะหญิงต่างด้าวที่สมรสกับชายสัญชาติไทยเท่านั้น ส่วนกรณีชายต่างด้าวที่สมรสกับหญิงสัญชาติไทยและบุคคลหลากหลายทางเพศที่สมรสกับบุคคลที่มีเพศสรีระเดียวกัน จะไม่สามารถขอถือสัญชาติตามคู่สมรสสัญชาติไทยได้ แต่จะใช้หลักเกณฑ์และเงื่อนไขการแปลงสัญชาติซึ่งมีเงื่อนไขและขั้นตอนการดำเนินการที่ยุ่งยากมากกว่า โดยไม่ปรากฏเหตุผลที่สมเหตุสมผลจึงอาจไม่สอดคล้องกับหลักความเสมอภาคและเป็นการเลือกปฏิบัติต่อบุคคลด้วยเหตุแห่งเพศ
กสม. ยังมีความเห็นต่อความจำเป็นของการรับรองสิทธิในการได้มาซึ่งสัญชาติไทยของคู่สมรสของผู้มีสัญชาติไทยทุกเพศให้เท่าเทียมกัน และแนวทางแก้ไขปรับปรุงกฎหมายว่าด้วยสัญชาติ สรุปว่า ในอดีตแม้ศาลรัฐธรรมนูญจะมีคำวินิจฉัยที่ 37/2546 ลงวันที่ 9 ตุลาคม 2546 ว่า บทบัญญัติมาตรา 9 แห่งพระราชบัญญัติสัญชาติ พ.ศ. 2508 ที่กำหนดหลักเกณฑ์และเงื่อนไขการได้สัญชาติไทยโดยการสมรสแตกต่างกันระหว่างชายและหญิงนั้น เป็นอำนาจอธิปไตยของรัฐและกำหนดขึ้นให้เหมาะสมกับสภาพสังคมและความมั่นคงของประเทศ ไม่เป็นการเลือกปฏิบัติและไม่ขัดกับกฎหมายระหว่างประเทศ ซึ่งคำวินิจฉัยมีผลผูกพันรัฐสภา คณะรัฐมนตรี ศาล องค์กรอิสระ และหน่วยงานของรัฐ แต่ต่อมาบริบทของสังคมเปลี่ยนแปลงไป ประเทศไทยมีการประกาศใช้พระราชบัญญัติความเท่าเทียมระหว่างเพศ พ.ศ. 2558 และพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567 เมื่อเดือนมกราคม 2568 ให้บุคคลทุกเพศสามารถสมรสกันได้ ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงการให้ความสำคัญกับความเสมอภาคทางเพศและสิทธิในการสมรสและการตั้งครอบครัวโดยได้รับการรับรองจากรัฐ ด้วยเหตุนี้รัฐจึงจำเป็นต้องแก้ไขกฎหมายว่าด้วยสัญชาติเกี่ยวกับการได้มาซึ่งสัญชาติของคู่สมรสด้วยภาษาที่เป็นกลางทางเพศเพื่อให้สอดคล้องกับกฎหมายที่แก้ไขใหม่ อันอยู่บนพื้นฐานของหลักความเสมอภาคและการไม่เลือกปฏิบัติ
ทั้งนี้ หลักเกณฑ์หรือมาตรการที่รัฐกำหนดขึ้นเพื่อใช้คัดกรองบุคคลควรประเมินจากพฤติการณ์เป็นรายกรณี ซึ่งอาจพิจารณาจากระยะเวลาการพำนักจริงในราชอาณาจักร ความสุจริตของการสมรสและระยะเวลาการอยู่ร่วมกันภายหลังสมรสเพื่อป้องกันการฉ้อฉลในการจดทะเบียนสมรส และประวัติความประพฤติที่แสดงให้เห็นถึงการกระทำที่ผ่านมา
ด้วยเหตุผลข้างต้น กสม. ในคราวประชุมด้านการคุ้มครองและส่งเสริมสิทธิมนุษยชน เมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 จึงมีมติให้มีข้อเสนอแนะต่อคณะรัฐมนตรีและกระทรวงมหาดไทยเพื่อพิจารณาทบทวนและแก้ไขปรับปรุงพระราชบัญญัติสัญชาติ พ.ศ. 2508 มาตรา 9 โดยกำหนดหลักเกณฑ์และเงื่อนไขการได้มาซึ่งสัญชาติของบุคคลต่างด้าวที่สมรสกับผู้มีสัญชาติไทยในลักษณะเดียวกัน และใช้ภาษาที่เป็นกลางทางเพศซึ่งอาจใช้คำว่า “บุคคล” หรือ “คู่สมรส” เช่นเดียวกับถ้อยคำตามบทบัญญัติในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ เพื่อให้สอดคล้องกับหลักความเสมอภาคและไม่เลือกปฏิบัติด้วยเหตุแห่งเพศ ตลอดจนสภาพการณ์ในปัจจุบันที่ให้ความสำคัญกับบทบาทและความหลากหลายทางเพศ รวมถึงการอยู่ร่วมกันเป็นครอบครัวอันเป็นหน่วยพื้นฐานสำคัญของสังคม ทั้งนี้ ให้ทบทวนและแก้ไขปรับปรุงกฎกระทรวง ระเบียบ และแนวปฏิบัติที่เกี่ยวข้องกับการได้มาซึ่งสัญชาติไทยให้สอดคล้องกันด้วย
